FAHREDDÎN ER-RÂZÎ’NİN İBN ABBÂS’A NİSPET EDİLEN RİVAYETLERİ ELE ALIŞ BİÇİMİ

Abstract

Abdullah İbn Abbâs (öl. 68/687-688) hicretten üç yıl önce doğmuş, tefsir, fıkıh, hadis,tarih alanında birçok nakille haklı bir şöhrete ulaşmıştır. Kur’ân’ın manalarını anlamada ve ictihatta önemli bir yere sahip olan İbn Abbâs, ilmini başta Hz. Peygamberolmak üzere Hz. Ömer (öl. 23/644), Hz. Ali (öl. 40/661) ve Übey b. Kâ’b (öl. 40/660)gibi şahıslardan elde etmiştir. O, İslamî ilimlerin her alanında çalışma yapan, hiç kimsenin nakillerinden müstağni kalamayacağı nadir bir şahsiyet olarak kabul edilir. İbnAbbâs, neredeyse Kur’ân âyetlerinin tümüyle alakalı bir rivayet veya görüşe sahiptir.Meşhur bir şahsiyet oluşu sebebiyle onun hakkında birçok çalışma yapılmıştır. Dirayettefsirinin en kapsamlı eserlerinden biri olan Mefâtîhu’l-gayb, İslam düşünce sisteminebüyük katkılar sunmuştur. Fahreddîn er-Râzî’nin (öl. 606-1209) eseri dirayet metoduile ön plana çıkmasına rağmen rivayet tefsirinin özelliklerine de haizdir. Dirayet tefsir geleneğinin öncülerinden kabul edilen Râzî, tefsirini kaleme alırken Abdullah İbnAbbâs’a nispet edilen birçok rivayeti eserine almıştır. Bununla beraber Übey b. Kâ’b,İbn Mesʿûd (öl. 32/5-652), Hz. Âişe (öl. 58/678) ve İbn Ömer (öl. 68/687) gibi birçoksahabîden de nakilde bulunmuş, onlarda zayıf gördüğü rivayetleri tenkit etmiştir. Buçalışmada dirayet tefsir geleneğinin öncüsü olan Râzî’nin Mefâtîhu’l-gayb adlı tefsirinde İbn Abbâs’tan naklettiği rivayetleri ele alış biçimini değerlendirdik. Buna ilavetenRâzî’nin İbn Abbâs’a nispet edilen rivayetlerin tümünü kabul etmediğini, bir kısmınısahâbeden gelen farklı rivayetlerle uzlaştırdığını, bir kısmını ise te’vil ederek tefsirindeele aldığını tespit ettik.