Kutadgu Bilig’de Akıl İle İlgili Kavramsal Metaforlar

Abstract

Kutadgu Bilig’de ideal birey, toplum ve devletin şekillendirilmesi açısından akıl önemli bir kavram olarak \rkarşımıza çıkar. Dönemin devlet yönetimine dolayısıyla toplumun hayatına yön veren bireylerin kavram \rdünyasında akıl kavramının nasıl anlaşıldığının incelenmesi ve ortaya konulması dilimiz ve kültürümüz \raçısından önem arz etmektedir. Bu öneme binaen akıl kavramıyla diğer kavramlar arasındaki ilişkinin ve \rakıl kavram alanının boyutlarının belirlenmesi gerekir. İşte kavramlar arasındaki ilişkinin belirlenmesinde \rmetaforlar ele alınabilecek önemli konulardan biridir. Metafor konusu sadece bir dil meselesi değil aynı \rzamanda zihnimiz, kavram sistematiğimiz ve kültürle yakından ilişkili olan bir konudur. Bu nedenle tam \rolarak akıl kavramının Kutadgu Bilig’de nasıl anlamlandırıldığı aklın girdiği metaforik eşleştirmeler ile \rortaya konur. Tespit edilen metaforlara göre akıl; anahtar, düğüm çözücü bir alet, ilaç, han/hakan, \rdüşman, örk, yular, köstek, meyve, ordu, silah, mal, deniz, süzek, elek, terazi, hazine, yol, meşale, kor, \rdanışman, dost/ yoldaş, kanat, göz ve insan olarak karşımıza çıkar. Aklın kendilerine göre yapılandırıldığı \rbu kavramlar insan zihninde bir boyut bakımından daha net ve tecrübeyle sabittir. Sahip olunan bilgi ve \rtecrübe akıl kavramının bir boyutunu ön plana çıkararak belirlemektedir. Böylece dönemin insanı akıl \rkavramını yeniden değerlendirerek onu daha anlamlı hâle getirmektedir. Kutadgu Bilig’de aklın yol açıcı, \ryol gösterici, sorunları çözücü, kontrol edici, gücü, ayırt edici, destekleyici, başarıyı etkileyici gücü, değerli \rolması, yaratılıştan gelmesi gibi boyutları metaforik ilişkiye girdiği kavramlar sayesinde belirlenmiştir. Bu \rçalışmada Kutadgu Bilig’de kavramsal metafor teorisine göre aklın kavramlaştırılması, diğer kavramlarla \rgirdiği metaforik ilişkiler ve bu ilişkilerde öne çıkan boyutlar ele alınacaktır.