Polisiye Romana Psikanalitik-Dilbilimsel Bir Yaklaşım: Cingöz’ün Esrarı

Abstract

Bu çalışma, Peyami Safa’nın Cingöz’ün Esrarı (1925) başlıklı eserini psikanalitik-dilbilimsel açıdan incelemeyi hedefler. Birbirine benzer olaylardan oluşan romanda, çekirdek bir yapıya ulaşmak ve bununla ilgili kapsayıcı değerlendirmelere ulaşmak mümkündür. Bunun için Jacques Lacan’ın psikanalitik-dilbilimsel teorisi dışında Siegfried Kracauer ve Slavoj Zizek’in görüşlerinden de yarar- lanılmıştır. Romandaki boşluklar Lacan’ın “eksiklik” kavramıyla açıklanmış ve bu “eksiklik”in fantezi nesnesi sorgulanmıştır. Romanda ideolojik alanlar (katmanlar), Kracauer ve Lacan teorilerinden hareketle irdelenmiş, polisin ve suçlunun yöntemlerinde gösterenin ne şekilde kullanıldığı (eğre tileme-düzdeğişmece) tespit edilmiştir. Böylece çalışma, daha önce yapılmış çalışmalardan farklı olarak, özelde Cingöz’ün Esrarı, genelde diğer Cingöz Recai serisi için genel bir çerçeve çizerek bunlar için psikanalitik-dilbilimsel bir yöntem önermiştir. Romanda Cingöz Recai, olay örgüsünde (gösteren zincirinde) boşluklar/eksiklikler yaratırken Komiser Mehmet Rıza bunları doldurmak için iz sürer. Romanın sonuna kadar Cingöz’ün “yanılmazlığı” ile yeniden yazılan bir metin göze çarpar. “Eksiklik”her defasında Cingöz tarafından geri dönüşlü olarak doldurulur. Cingöz hırsızlık yapma- dan komiser de iz sürmeden duramaz. Bununla birlikte roman kişilerinin simgesel alanla ilişkisi farklıdır. Mehmet Rıza, mevcut düzenin devamlılığını sağlamaya çalışırken Cingöz, düzen eleştirisi yapar. Dolayısıyla ikisinin fantezi nesnesi farklıdır ve ikisi, farklı simgesel alanları fakat aynı katman- ları temsil eder. Cingöz’ün Esrarı’nda Mehmet Rıza’nın ve Cingöz Recai’nin kişiliğinde ortaya çıkan, akla dayalı bir katman vardır. Cingöz’ün ve komiserin aldığı eğitimler ya da kullandığı yöntemler medeni ve rasyonelleşmiş dünyaya aittir. Ancak roman karakterlerinin kullandıkları yöntemi, işlev bakımından birbirinden ayrılır. Cingöz Recai, gösterenlerin benzerliklerini dolayısıyla dizisel ilişkiyi, komiser gösterenlerin parça-bütün ilişkisini dolayısıyla dizimsel ilişkiyi kullanır. Çalışmada, suçlu ve polis arasındaki bu farklılıklar dilbilimsel açıdan anlamlandırılmış, bunlarla ilgili kapsayıcı sonuç- lara ulaşılmıştır.