Hurufat Kayıtlarında Amasya Zaviyeleri Zawiyahs of Amasya in the Hurufat Record

Abstract

Amasya tarihsel olarak oldukça köklü bir iskân geçmişine sahiptir. Burası etrafını sarmalayan yüksek dağlar ve ortasındaki nehir ile adeta doğal bir korunak alanını andırmaktadır. Bu nedenle pek çok uygarlığın önemli merkezlerinden biri olmuştur. Türklerin Anadolu’yu yurt edinme süreçlerinin önemli duraklarındandır. XIII. yüzyılda Amasya çevresinde kümelenen Türkmenler dinî, ekonomik ve sosyo-kültürel sebeplerle Selçuklu idaresine karşı bir isyan hareketi başlatmışlardır. Bölgenin Osmanlı idaresine geçişiyle birlikte şehzade sancaklarından biri olduğu görülmektedir. Fakat zamanla Selçuklu dönemini aratmayacak ölçüdeki Celalî huzursuzluğu Amasya’da baş göstermiştir. XV-XVI. yüzyıl tahrir defterleri ile XIX. yüzyıl nüfus ve temettuat kayıtları bağlamında Amasya’nın nüfus, iskân ve ekonomik tarihini inceleyen hayli fazla çalışma bulunmaktadır. Fakat XVII. ve XVIII. yüzyılı kapsayacak çalışma sayısı oldukça azdır. Bu durum belirtilen dönemlere ait arşiv malzemesinden kaynaklanmaktadır. Zâviyeler bir bölgedeki iskânın oluşması ve gelişmesi için oldukça önemli dinî, sosyo-kültürel ve ticarî kurumlardandır. Genellikle ıssız dağ etekleri veya önemli yol güzergâhlarındaki geçitlerde inşa edilmişlerdir. Anadolu ve Rumeli’nin iskânında zâviyelerin önemli rol oynadıkları açıktır. Çalışma iki temel üzerine kuruludur. Bunlardan ilki, önemli bir Türkmen havzası olmakla birlikte Selçuklu ve Osmanlı idarelerinin kimi politikalarına karşı protest akımların ortaya çıktığı Amasya’daki zâviyeleri mercek altına almaktır. Bu vesileyle bölgedeki bu potansiyelin zâviyelerin oluşumu veya itikadî düşüncelerinin şekillenişine dair bir etkisinin olup olmadığı anlaşılmış olacaktır. İkincisi ise kullanılan kaynak grubuyla ilgilidir. Nitekim daha ziyade kent tarihi araştırmalarında kullanılan hurufat defterleri merkeze alınarak Amasya’daki zâviyelere dair bir pencere açılacaktır. Yer yer XVI. yüzyıl dünyasından görüntülerin yer aldığı bu pencereden XVII. ve XVIII. yüzyılları da kapsayan Amasya zâviyelerinin isimleri, kuruldukları mahalle ve köyleri, kurucu zâviyedarları, vakıfları, cami ve mescitleri ile görevlilerine dair bulgular sergilenecektir. Böylece tahrir, nüfus ve temettuat kayıtlarının ağırlıklı olduğu Amasya temalı çalışmaların hurufat kayıtları bağlamında XVII. ve XVIII. yüzyıla dair örneklerin de ilavesiyle renklendirilmesi sağlanacaktır.