TÜRKİSTAN’DA RUS İŞGALLERİNİN BİR PARÇASI: TRANS- HAZAR DEMİRYOLU PROJESİ (1879-1903)

Abstract

XIX. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere ve Rusya arasında Türkistan’ın hâkimiyeti konusunda yaşanan rekabet Rusya’nın bölgeyi işgali ile neticelenmiştir. Rusya, işgal süresince gerekmedikçe askeri güç kullanmamaya dikkat etmiş ve bir açıdan bölgeyi stratejik olarak gerçekleştirdiği savaşlarla ele geçirmiştir. Türkistan’da kontrolü büyük ölçüde ele geçiren Rusya, bölgede kalıcı hâkimiyeti sağlamak adına da çeşitli stratejik yöntemler uygulamıştır. Çalışma konumuz olan demiryolu politikası da Rusya’nın Türkistan üzerindeki politik ve askeri gücünü arttırmak doğrultusunda kullanmış olduğu yöntemlerden birisidir. Rusya’nın Türkistan’daki işgalleri sırasında karşılaştıkları en büyük zorluklardan birisi Merv bölgesindeki Türkmenler olmuştur. Türkmenlere karşı verilen mücadelede, bölgeye asker ve mühimmat sevkiyatı konusunda Rusya’nın yaşadığı sıkıntılar, demiryolu ihtiyacını açığa çıkarmıştır. XIX. yüzyılın sonlarına doğru Rusya, Türkistan üzerinde kontrolünü arttırmak ve bölgeye gerektiğinde asker sevkiyatını kolaylaştırmak gibi politik ve askeri amaçlarla Türkistan’da demiryolları inşa etmeye başlamıştır. Daha çok askeri amaçlarla inşa edilen demiryolları bir süre sonra Rus sömürgeciliğine hizmet etmeye başlamıştır. Bu demiryollarından birisi olan Trans-Hazar demiryolu projesi, özellikle Göktepe seferi sırasında Rusya’nın nakliye konusunda yaşadıkları sıkıntının sonucunda ortaya çıkmıştır. Askeri amaçlarla inşa edilen bu demiryolunun sonrasında ticari amaçlarla kullanılmaya başlaması ve bu noktada yetersiz kalması yeni bir demiryolu projesini beraberinde getirmiştir. Çalışmamızda; Rusya’nın Trans- Hazar demiryolunu inşa süreci, demiryolunun güzergâhı, demiryolu inşasında çalışan Teke Türkmenlerinin durumu, sonradan daha çok ticari bir nitelik kazanan demiryollarının Rus sömürgeciliğine olan hizmetleri ele alınmıştır. Anahtar Kel