Yeni sanayileşen ülkeler döviz piyasalarında adaptif piyasalar hipotezinin geçerliliği ve getiri öngörülebilirliği ile piyasa koşulları arasındaki ilişkinin Türkiye özelinde incelenmesi

Abstract

Adaptif Piyasalar Hipotezi, piyasa etkinliğinin zamanla değişebileceğini savunan bir teoridir. Bu hipotez etkinlik düzeyindeki değişimlerin sebebini, piyasa koşulları başta olmak üzere birçok etkene bağlamaktadır. Etkin Piyasalar Hipotezi, piyasaların her zaman etkin olduğunu ve bu nedenle yatırımcıların geçmiş verileri kullanarak fazla getiri sağlayamayacağını savunmaktadır. Sonraki yıllarda yapılan çalışmalar, piyasaların her zaman etkin olmadığını ve yatırımcıların bazen rasyonel olmayan davranışlar sergilediğini göstermiştir. Adaptif Piyasalar Hipotezi, bu eleştirilere paralel olarak geliştirilmiştir ve piyasaların dinamik olduğunu, farklı etkenlere bağlı olarak zaman içinde değişen etkinlik düzeyleri sergileyebileceğini öne sürmektedir. Bu tezde Adaptif Piyasalar Hipotezinin geçerliliği Yeni Sanayileşen Ülkeler'in döviz piyasalarında incelenmektedir. Ayrıca getiri öngörülebilirliği ile piyasa koşulları arasındaki ilişki Türkiye döviz piyasası özelinde araştırılmaktadır. Bu doğrultuda söz konusu ülkelerin ABD Doları karşısındaki döviz piyasalarının, Ocak 2000 – Aralık 2023 dönemine ait aylık kapanış verileri Automatic Portmanteau ve Wild-Bootstrap Automatic Variance Ratio testleri kullanılarak analiz edilmiştir. Bu testler, kayan pencereler yöntemiyle elde edilen alt örneklemlere uygulanarak, piyasa getirilerinin öngörülebilirlik derecesinin zamanla değişimi incelenmiştir. Daha sonra, getiri öngörülebilirliği ile piyasa koşulları arasındaki ilişkiyi incelemek için Johansen Eşbütünleşme ve Granger Nedensellik analizleri kullanılmıştır. Analizler sonucunda elde edilen bulgulara göre Yeni Sanayileşen Ülkeler'in döviz piyasaları bazı dönemler etkin bir yapıya sahipken bazı dönemler etkin olmayan bir yapıya sahiptir. Bu durum Adaptif Piyasalar Hipotezinin geçerli olduğunu göstermektedir. Ayrıca Türkiye döviz piyasası özelinde incelenen analiz sonuçlarına göre Johanesen Eşbütünleşme testi sonuçları, serilerin uzun dönemde birlikte hareket ettiklerini göstermektedir. Granger nedensellik testi sonuçları ise değişkenlerden bazılarının Türkiye döviz piyasası etkinlik derecesi ile ilişkili olduğunu, bazılarında bu ilişkinin olmadığını göstermektedir. Bu kapsamda dış ticaret dengesi, dolar endeksi, brent petrol fiyatları, enflasyon ve politika faiz oranı Türkiye döviz piyasası etkinlik derecesi ile ilişkili olan değişkenlerdir. Tüketici güven endeksi, altın fiyatları ve BİST100 ise ilişkili olmayan değişkenler olarak tespit edilmiştir. Bu sonuçlar Türkiye döviz piyası etkinlik değişimi üzerinde tüketici algısı ve sermaye piyasası getirilerinden ziyade, fiyat istikrarı, dış denge ve küresel maliyet unsurları gibi temel makroekonomik dinamikler tarafından şekillendiğini göstermektedir.The Adaptive Markets Hypothesis is a theory that argues market efficiency can change over time. This hypothesis attributes changes in the level of efficiency to many factors, primarily market conditions. The EMH argues that markets are always efficient and, therefore, investors cannot achieve excessive returns by relying on historical data. Recent studies have shown that markets are not always efficient and that investors sometimes exhibit irrational behavior. The Adaptive Markets Hypothesis was developed in parallel with these criticisms and argues that markets are dynamic and can exhibit varying levels of efficiency over time depending on different factors. This thesis examines the validity of the Adaptive Market Hypothesis in the foreign exchange markets of Newly Industrializing Countries. Furthermore, the relationship between return predictability and market conditions is investigated specifically in the Turkish foreign exchange market. In this regard, the foreign exchange markets of the countries in question against the US Dollar, monthly closing data for the period January 2000 – December 2023, were analyzed using AutomaticPortmanteau and Wild-Bootstrap Automatic Variance Ratio tests. These tests were applied to subsamples obtained using the rolling window method to examine the change over time in the degree of predictability of market returns. Then, Johansen cointegration and Granger causality analyses were used to examine the relationship between return predictability and market conditions. According to the findings obtained as a result of the analyses, the foreign exchange markets of the Newly Industrialized Countries have an efficient structure in some periods and an inefficient structure in other periods. This situation demonstrates that the Adaptive Markets Hypothesis is valid. Furthermore, according to the analysis results examined specifically for the Turkish foreign exchange market, the results of the Johansen cointegration test show that the series move together in the long term. The results of the Granger causality test indicate that some variables are related to the degree of efficiency in the Turkish foreign exchange market, while others are not. In this context, the variables related to the activity level of the Turkish foreign exchange market are the foreign trade balance, the dollar index, Brent crude oil price, inflation, and the policy interest rate. The consumer confidence index, gold price, and BIST100 have been identified as unrelated variables. These results indicate that changes in the Turkish foreign exchange market activity are shaped primarily by fundamental macroeconomic dynamics such as price stability, external balance, and global cost factors, rather than consumer perceptions and capital market returns.