Kitabü’l-Ef’âl Tanıklığında -ş, +lAş- Ekiyle Genişletilmiş Bazı Fiiller Üzerine Bir İnceleme

Abstract

XII. ve XIII. yüzyıllarda Altınordu sahasından Mısır ve Suriye sahasına gelen Kıpçak Türkleri, Memluk bölgesinde yaşayan Oğuzların (Türkmen) dil ve kültüründen etkilenmişler ve bunun sonucunda Kıpçak Türkçesi ile Oğuz Türkçesinin özelliklerini taşıyan karma bir dil yapısı ortaya çıkmıştır. Zamanla Kıpçak Türklerinin yönetimi ele geçirmesine bağlı olarak, bölgede yaşayan Araplara Türkçeyi öğretmek ihtiyacı ortaya çıkmış, bu amaç doğrultusunda birçok telif veya tercüme eser yazılmıştır. Bu eserlerden büyük bir kısmı gramer ve sözlük çalışmasıdır. 1356 yılında Mısır’da kaleme alınmış olan Kitâbü'l-Ef'âl de bu dönemde yazılmış sözlük türündeki eserlerden biridir. Eserde, Eski ve Orta Türkçe dönemi söz varlığı içinde yer almayan, farklı biçimde oluşmuş veya farklı anlamlar taşıyan sözcükler de mevcuttur. Bu sözcüklerin bir kısmı tarihî süreç içinde aynı biçim ve anlamla karşımıza çıkarken, bir kısmı da ya tamamen kullanımdan kalkmış ya da farklı biçim ve anlamlarda varlığını sürdürmüştür. Çalışmada Kitâbü'l-Ef'âl’de yer alan (-ş-) ve (+lA-ş-) ekleriyle türetilmiş veya genişletilmiş bazı fiillerin, dönemin gramer ve sözlük kitaplarındaki varlığı, Eski Türkçeden Türkiye Türkçesi ağızlarına kadar geçen süreçteki izleri araştırılmış ve sözlüklerden yararlanılarak kullanımları ortaya konmaya çalışılmıştır.