İktisat okullarının rasyonellik anlayışları çerçevesinde liberteryen paternalizm politikalarının değerlendirilmesi

Abstract

İktisat, kıt kaynakların sınırsız insan ihtiyaçları arasında tahsisini inceleyen bilim dalıdır. Karar alma mekanizmaları bu kıt kaynakların verimli tahsisinde rol oynamaktadır. Geleneksel iktisat teorisinin temel varsayımlarından biri, geleneksel iktisat teorisindeki karar alma birimlerinin rasyonellik varsayımı altında seçimler yaptığına inanan rasyonalite kavramıdır. Ancak rasyonellik kavramının ve rasyonel bireylerin rasyonel davranışlarının gerçeği yansıtıp yansıtmadığı çağlar boyunca en çok tartışılan konulardan biri olmuştur. Ekonomik modeller bireysel rasyonelliğe dayanmaktadır. Ancak ekonomik istikrarsızlık ve kriz nedeniyle mükemmel rasyonellik varsayımı sorgulanmaya başlanmıştır. Davranışsal İktisat, insan rasyonelliğinin sınırlı olduğuna inanır, dolayısıyla faaliyetlerin sonuçları mükemmel olmaktan uzaktır. Ana akım ekonomik modelleri daha gerçekçi aksiyomlara dayandırmaya çalışır. Davranışsal İktisat, rasyonelliğin bireyler tarafından alınan tüm kararlarda gözlemlenebileceğini iddia eden ana akım ekonomik geleneğin aksine, rasyonelliği genel bir açıklamadan ziyade istisna olarak ele alan, gelişmekte olan bir disiplindir. Sınırlı seçimler, sınırlı zihinsel veya fiziksel yetenek veya bilgi ve sınırlı sezgisel eğilimler; bireylerin mantıksız kararlar almasına yol açabilir. Avusturya İktisat Okulu ise rasyonellik anlayışında farklı bir yaklaşım benimseyerek, bireyin sınırlı bilgiye sahip olduğu gerçeğini merkeze alır. Mises'in praksiyoloji temelli görüşü, her insan eyleminin özünde rasyonel olduğunu; Hayek'in bilgi teorisi ise bilginin toplum içinde dağınık yapısını vurgulayarak, rasyonelliği bireysel akıldan çok toplumsal süreçlerle ilişkilendirir. Bu bakış açısı, rasyonelliği yalnızca araçların amaçlara uygunluğu temelinde değerlendirerek, amaçların içeriğini analiz dışında bırakır. Bu farklı rasyonellik yaklaşımlarının politika yansımaları da bulunmaktadır. Davranışsal iktisat, sınırlı rasyonalite nedeniyle bireylerin karar hatalarına karşı "Liberteryen paternalizm" yaklaşımıyla müdahaleyi önermektedir. Bu yaklaşım, bireylerin tercih özgürlüğünü ortadan kaldırmadan, karar verme süreçlerini yönlendiren hafif dürtme (nudges) ile daha iyi sonuçlara ulaşmayı amaçlamaktadır. Avusturya iktisadı ise bireylerin özgür seçimlerine ve dağılmış bilgiyi içeren kendiliğinden düzen süreçlerine vurgu yaparak, paternalist müdahalelere mesafeli yaklaşmaktadır.

Economics is the discipline that studies the allocation of scarce resources among unlimited human needs. Decision-making mechanisms play a critical role in the efficient allocation of these scarce resources. One of the fundamental assumptions of traditional economic theory is the concept of rationality, which posits that decision-making units act under the assumption of rational behavior. However, whether the concept of rationality and the behavior of rational individuals truly reflect reality has been one of the most debated issues throughout history. Economic models are grounded in the notion of individual rationality. Nevertheless, due to economic instability and crises, the assumption of perfect rationality has come under increasing scrutiny. Behavioral economics argues that human rationality is bounded, and therefore, the outcomes of actions are far from perfect. It attempts to base mainstream economic models on more realistic axioms. Contrary to the mainstream economic tradition, which claims that rationality can be observed in all decisions made by individuals, behavioral economics is an emerging discipline that treats rationality not as a general explanation, but rather as an exception. Limited choices, constrained cognitive or physical abilities, and bounded intuitive tendencies may lead individuals to make irrational decisions. The Austrian School of Economics adopts a different approach to rationality by emphasizing the fact that individuals possess only limited knowledge. Mises, through his praxeology-based perspective, argues that every human action is rational in essence, while Hayek's theory of knowledge highlights the dispersed nature of information in society, associating rationality with social processes rather than merely with individual reasoning. This perspective evaluates rationality in terms of the suitability of means to ends, leaving the content of the ends outside the scope of analysis. These differing conceptions of rationality also carry policy implications. Behavioral economics, acknowledging bounded rationality, advocates intervention through the approach of libertarian paternalism. This seeks to achieve better outcomes through subtle adjustments, known as nudges, which guide decision-making without removing individuals' freedom of choice. By contrast, the Austrian School emphasizes free individual choice and the spontaneous order arising from dispersed knowledge, thereby taking a skeptical stance toward paternalistic interventions.